مەسرور بارزانی؛ ڕابەری بونیادنان و قەڵای خۆڕاگری کوردستان

لە 10ی تەمووزی 2019، نۆیەمین کابینەی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتی مەسرور بارزانی دەستبەکاربوو. ئەم کابینەیە لە دۆخێکی هەستیاری ناوچەیی و ئابووریدا متمانەی وەرگرت، کاتێک هەرێمی کوردستان بە قەیرانێکی سەختی ئابووریدا تێدەپەڕی و کێشە هەڵپەسێردراوەکانی بودجە لەگەڵ بەغدا و لە لایەکی تریشەوە ڕووبەڕووی پەتای جیهانی کۆرۆنا بووەوە، دواتریش ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوت، ئاڵنگاری گەورەی داراییان دروستکرد. سەرەڕای ئەم کۆسپانە، کارنامەی حکومەت تەرکیزێکی قووڵی خستە سەر بووژاندنەوەی ژێرخانی ستراتیژی و هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی ئابووری کە بۆ ماوەی دەیان ساڵ تەنیا لەسەر هەناردەی نەوت بەند بوو.

ئەم ڕاپۆرتە شیكارییە بە چڕی و وردی داتا، ئامار و پڕۆژە ستراتیژییەکانی کابینەی نۆیەم لە کەرتە سەرەکییەکاندا دەخاتە ڕوو:

1. کەرتی ڕێگاوبان و گواستنەوە (شادەمارەکانی پێکەوەبەستنی بازرگانی و ئابووری)
پەرەپێدانی تۆڕی ڕێگاوبان وەک یەکێک لە بناغە سەرەکییەکانی گەشەپێدانی کەرتی کشتوکاڵ، پیشەسازی و گەشتیاری سەیر کراوە. حکومەت لەم بوارەدا ستراتیژییەتی بەستنەوەی پارێزگاکان و دروستکردنی شەقامە بازنەییە خێراکانی گرتەبەر:
🔸پڕۆژە تەواوبووەکان: تا ئێستا 810 پڕۆژەی جۆراوجۆر لە بواری ڕێگاوباندا بە کۆی گشتی 1 تریلیۆن و 57 ملیار دینار تەواو کراون، کە بەهۆیانەوە 3,055 کیلۆمەتر ڕێگا قیرتاو کراوە یان نۆژەن کراوەتەوە.
🔸پڕۆژە بەردەوامەکان: لە ئێستادا 227 پڕۆژەی گرنگی دیکە بە درێژایی 2,239 کیلۆمەتر و بە بودجەی 4 تریلیۆن و 179 ملیار دینار لە قۆناغی جێبەجێکردندان.

شەقامە بازنەییە ستراتیژییەکان:
🔹شەقامی 150 مەتری هەولێر: یەکێکە لە گەورەترین پڕۆژەکانی ڕێگاوبان لەسەر ئاستی عێراق، کە قۆناغی زۆری لێ تەواو کراوە و جەنجاڵی ناو شاری هەولێری بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەم کردووەتەوە.
🔹شەقامی 100 مەتری سلێمانی (ئۆتۆبانی بابان): پڕۆژەیەکی ستراتیژیی گرنگی گواستنەوەیە لە پارێزگای سلێمانی کە کاریگەری گەورەی لەسەر خێراکردنی جموجۆڵی بازرگانی لە ناوچەکەدا هەیە.
🔹جووتسایدی دهۆک-گۆپاڵ و کەلار-سلێمانی: دوو شادەماری سەرەکیین کە بۆ کەمکردنەوەی ڕووداوەکانی هاتوچۆ و ئاسانکاریی هاتوچۆی بازرگانی لە نێوان شارەکاندا جێبەجێ کراون.

1. کەرتی کارەبا و بەرهەمهێنانی وزە (گۆڕانکاری بەرەو کارەبای نیشتمانی بەردەوام)
کەرتی کارەبا یەکێک بوو لە کێشە درێژخایەنەکانی هەرێمی کوردستان، کابینەی نۆیەم لە ڕێگەی هەموارکردنەوەی گرێبەستەکان، بەستنی پێوەری زیرەک و جێبەجێکردنی پڕۆژەی ڕووناکی هەنگاوی جۆری نا:

🔸زیادکردنی بەرهەم هێنان: نزیکەی 1,800 مێگاوات کارەبای نوێ لە ڕێگەی بونیادنانی وێستگە غازی و هەڵمییەکانەوە زیاد کرا و زیاتر لە 30 وێستگەی نوێی دابەشکردنی کارەبا خراونەتە کار.
🔸وێستگە سەرەکییەکان: کاراکردن و تەواوکردنی وێستگەی هەڵمی خەبات (300 مێگاوات) و وێستگەی کارەبای گەرمیان، لەگەڵ بەرزکردنەوەی توانای وێستگەکانی بازیان و خەبات.
🔸پڕۆژەی ڕووناکی: دەستپێکردنی پڕۆژەیەکی دەستپێشخەر بۆ دابینکردنی کارەبای 24 کاتژمێری کە سەرەتا لە چەند گەڕەکێکی هەولێر تاقی کرایەوە و ئێستا بۆ سلێمانی و دهۆک لە پەرەسەندندایە، کە تێیدا مۆلیدە ئەهلییەکان لادەبرێن.
🔸سیستمی پێوەری زیرەک: دامەزراندنی پێوەری زیرەک بۆ زیاتر لە 1.2 ملیۆن بەشداربووی کارەبا، کە بووە هۆی ڕێکخستنەوەی بەکاربردن و کەمکردنەوەی بەفیڕۆچوونی وزەی کارەبا بە ڕێژەی زیاتر لە 30%.
🔸بەرهەمهێنانی وزەی پاک: واژۆکردنی گرێبەست بۆ بەرهەمهێنانی 134 مێگاوات کارەبا لە ڕێگەی وزەی خۆرەوە لە پارێزگاکانی هەرێمدا.

1. کشتوکاڵ، ئاسایشی خۆراک و ئاو (بونیادنانی ئابووری نانەوتی و پاراستنی سامانەکان)

پاراستنی ئاسایشی خۆراک و پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو هاوتەریب کاریان لەسەر کرا بە مەبەستی پشتگیریی جوتیارانی ناوخۆ و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە کەرتی هاوردەکردن:

🔹سایلۆ نوێیەکان: دروستکردنی 3 سایلۆی زەبەلاح لە پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی و دهۆک کە توانای هەڵگرتن و ئەمبارکردنی 120,000 تۆن گەنمی جوتیارانی ناوخۆییان هەیە بە کۆی گشتی.
🔹هەناردەکردنی بەرهەمی ناوخۆیی: بۆ یەکەمجار لە مێژووی هەرێمی کوردستاندا، بەرهەمە کشتوکاڵییە ناوخۆییەکانی وەک هەناری زاخۆ و هەڵەبجە، پەتاتە، سێو و هەنگوین بە براندی نیشتمانی هەناردەی بازاڕەکانی کەنداو و چەند وڵاتێکی ئەورووپی کران.
🔹پاراستنی ئاو و بەنداوەکان:
بونیادنان و تەواوکردنی بەنداوە ستراتیژییەکانی وەک بەنداوی چەمڕگە، بەستۆڕە، دێوانە لە گەرمیان، و بەنداوی گۆمەسپان (کە سێیەم گەورەترین بەنداوی هەرێمە)، بە مەبەستی کۆکردنەوەی ملیۆنان مەتر سێجا ئاوی باران بۆ کەرتی کشتوکاڵ و گەشتیاری.

1. کەرتی پیشەسازی و وەبەرهێنان (هاندانی وەبەرهێنانی ناوخۆیی و بیانی)

کابینەی نۆیەم هەوڵی دا ژینگەیەکی لەبار بۆ کەرتی تایبەت بڕەخسێنێت تا ببێتە بزوێنەری ئابووری و دەرفەتی کار بۆ گەنجان بەرهەم بهێنێت:

🔸مۆڵەتەکانی وەبەرهێنان: پێدانی مۆڵەتی فەرمی بە 596 پڕۆژەی جیاوازی وەبەرهێنان لە سێکتەرە گرنگەکانی کشتوکاڵ، پیشەسازی، گەشتیاری، نیشتەجێبوون و تەندروستی.
🔸پڕۆژەی چیمەنتۆ و کارەبای دابین: یەکێکە لە گەورەترین پڕۆژە پیشەسازییە هاوچەرخەکان کە توانای بەرهەمهێنانی ڕۆژانە 6,300 تۆن چیمەنتۆی هەیە و زیاتر لە 1,200 هەلی کاری ڕاستەوخۆی بۆ لاوان دابین کردووە.
🔸ناوچەی پیشەسازیی خۆراک لە دهۆک: پڕۆژەیەکی گەورەی پیشەسازییە بۆ ساغکردنەوە و پیشەسازییکردنی بەرهەمە خۆراکی و کشتوکاڵییە ناوخۆییەکان.

1. چاکسازیی کارگێڕی، دارایی، دیجیتاڵکردن و یەکخستنەوەی هێزەکان
ستراتیژییەتی سەرەکی چاکسازی گۆڕینی شێوازی بەڕێوەبردن بوو لە کلاسیكییەوە بۆ سیستمی دیجیتاڵی بە مەبەستی شەفافییەت و کەمکردنەوەی گەندەڵی:

🔹پڕۆژەی “هەژماری من”: ڕاگەیاندنی پڕۆژەیەکی نیشتمانی بۆ بەدیجیتاڵکردنی مووچەی زیاتر لە یەک ملیۆن فەرمانبەر، مامۆستا و هێزە ئەمنییەکانی کەرتی گشتی و بەستنەوەیان بە سیستمی بانکیی جیهانییەوە.
🔹یاسای چاکسازی: ڕێکخستنەوەی دۆسیەی خانەنشینی سەربازی و مەدەنی و بڕینی مووچەی نایاسایی زیاتر لە 4,189 کەس کە هاوکات بووە هۆی گەڕانەوەی داهاتێکی بەرچاو بۆ گەنجینەی گشتی.
🔹ڕێکخستنەوەی گرێبەستەکانی کارەبا: بەهۆی پێداچوونەوە و هەموارکردنەوەی گرێبەستەکانی بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا لەگەڵ کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت، ساڵانە زیاتر لە 300 ملیۆن دۆلار بۆ بودجەی گشتی گەڕێندراوەتەوە.
🔹یەکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە: بە هاوکاری و پشتیوانیی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، قۆناغی باش لە یەکخستنەوەی هێزەکانی 70 و 80 لە ژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەدا بڕاوە و چەندین لیوای هاوبەشی نوێ بونیاد نراون.

سەرەڕای توندی ئاڵنگارییەکان، لەوانەش بڕینی بەشە بودجەی هەرێم لە بەغدا و ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی خاو لە ئاداری 2023ـەوە، کابینەی نۆیەم نەیهێشت پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان بە تەواوی پەککەون. حکومەت لە ڕێگەی مۆدێلی هاوبەشی نێوان کەرتی گشتی و کەرتی تایبەت توانی بەشێکی زۆری پڕۆژە ستراتیژییەکانی کەرتی ڕێگاوبان، ئاو، کشتوکاڵ و کارەبا جێبەجێ بکات، ئەمەش وەک گۆڕانکارییەک لە بیرکردنەوەی کارگێڕیی هەرێمدا دەبینرێت بۆ بونیادنانی ژێرخانێکی سەقامگیرتر بۆ داهاتوو.